Anders kijken naar het zelfde:het loopbaankompas

Een bijdrage van Bregje Spijkerman en Rupert Spijkerman
In deze bijdrage willen we u deelgenoot maken van onze positieve ervaringen met een nieuw concept ´het loopbaankompas´ . We hebben op basis van onze eerste try-outs de indruk dat deze benadering toegevoegde waarde kan hebben vooral bij de coaching van psychisch gezonde volwassenen en jonvolwassenen bij hun loopbaanvragen en willen daarover graag met u in gesprek.
Als loopbaanbegeleider sta je voor de complexe opgave om gesprekken met mensen over hun loopbaan in goede banen te leiden. Daarvoor is het echt nodig dat je in staat bent tot wat Schön ‘reflection in and on action’ noemt. Tijd voor een time out om eerst rustig alles op een rijtje te zetten heb je zelden als loopbaancoach of als loopbaantrainer. Als je in staat bent tot deze directe reflectie , kun je je interventies direct afstemmen op wat zich in het hier en nu voordoet in de communicatie tussen jou en je cliënt. Daarom is het fijn om hiervoor een denkkader te hebben dat je kan helpen om snel te ontdekken waar de schoen wringt. Het loopbaankompas is daarvoor een geëigend hulpmiddel.
Het loopbaankompas, dat we hebben afgeleid van het eerder door ons ontwikkelde team- en trainerskompas hebben we al een paar keer in workshops met studenten Personeel en Arbeid en met personeelsconsulenten uitgetest. Zij kregen de opdracht elkaar te coachen met behulp van de werkvragen van het loopbaankompas(zie figuur 2). In de evaluaties van deze gesprekken kwam naar voren, dat het model werkt, diepgang brengt en vooral een minder psychologiserende benadering oplevert waarbij de cliënt zelf zijn verantwoordelijkheid en eigenaarschap van de loopbaanvraag extra sterk beleeft.
Anders kijken naar het zelfde. Met deze titel willen we benadrukken dat we via dit denkkader een kenmerkend andere dan een louter psychologische insteek kiezen. Ons aangrijpingspunt vormt het gegeven dat de cliënt voor de taak staat om zelf zijn loopbaanontwikkeling vorm te geven. We interpreteren de loopbaan van de cliënt als een project, dat om continuering vraagt of dat een andere vorm moet krijgen in de nabije toekomst. Bij het realiseren van ´loopbaan projecttaken´ zijn vier factoren bijzonder relevant:
Richt de persoon zich op duidelijke doelen waar hij echt achterstaat?
Kiest de persoon voor een aanpak die voor hem optimaal werkt?
Sluit de persoon voldoende aan op zijn eigen wensen, behoeften en belangen?
Is de persoon bezig op een manier die aansluit op of leidt tot verbindingen met zijn omgeving?
Dit heeft geleid tot de volgende vier punten van het loopbaankompas. Focus, Route, Drive en Verbondenheid. Focus en Route stellen de taak centraal. Drive en Verbondenheid stellen de mens centraal als individu en als lid van een gemeenschap.

1. FOCUS
Focus betekende oorspronkelijk een brandpunt, een punt waarin lichtstralen convergeren. In d e fotografie spreek je van focussen als je je camera instelt om een object zo goed mogelijk te fotograferen. In de computerwereld is focus een venster of veld dat actief is en klaar voor gebruik. Denk hierbij bijvoorbeeld aan een digitaal invulformulier . De cursor staat in het vakje v oor je naam en dat heb je al ingevuld, je gebruikt de tab-functie om naar het volgende veld te springen, dat daarmee op dat moment actief wordt en het focus wordt voor je actie: het intypen van je adres.In het taalgebruik van sporters en trainers betekent focussen. Je concentreren op waar het echt om gaat en daar al je energie en aandacht op richten. Je hoort in de sportwereld vaak uitleg over een onverwachte smadelijke nederlaag in de volgende bewoordingen:´De neuzen stonden niet dezelfde kant op. Op zeker moment verloren wij grip op de wedstrijd . Iedereen deed maar wat. De concentratie was ver te zoeken. We waren niet gefocust.´ Nu komen al dicht bij de betekenis die we voor ogen hebben. Als je luistert naar het verhaal van je cliënt, kun je steeds de vraag stellen of de cliënt wel helder en duidelijk kan aangeven wat hij wil bereiken. Zijn zijn doelen glashelder en voldoende concreet zodat hij er solide plannen op kan bouwen? Zijn de doelen, die hij opsomt ook doelen waar hij voldoende hart voor heeft en zich echt voor wil inzetten? Als je echt weet wat je wil( gefocust bent), kun je bergen verzetten. Aad van Nes die vooral werkt met laagopgeleiden, het zogenaamde granieten bestand zegt het in een recent TV-interview als volgt: Als je je concentreert op je doel, vervagen de grenzen. Als je je concentreert op de grenzen vervaagt je doel. Zonder focus ben je stuurloos en mis je een krachtig richtingsgevoel. Met focus maak je je minder druk over allerlei belemmeringen en wil je die eerder overwinnen. In focus komen je gevoel en verstand samen als een goed fundament om te bouwen aan je toekomst.
Als coach laat je alles wat de cliënt te berde brengt over zijn focus niet zomaar passeren. Je zet er een zoeklicht op door in je samenvattingen van wat de cliënt heeft gezegd erop terug te komen zodat de cliënt onder ogen ziet wat zijn focus is. Je stelt er ook zelf de nodige vragen over. Vage uitspraken wil je graag concreter zien. Slappe uitspraken waarvan je aanvoelt, dat er weinig passie in zit, stel je ter discussie. Is de focus teveel gericht op het bestrijden van frustraties, dan werk je met de cliënt uit wat hij positief wil nastreven in plaats van bestrijden. Natuurlijk help je je cliënt om zijn doelen enigszins ‘SMART’ te verwoorden:
Wat wil je precies bereiken? Wat zie jij als je missie? Wat zie je als je doel voor de nabije toekomst? Wanneer ben je tevreden over wat je bereikt? Sta je er echt achter? Is je doel voor jou te halen? Kun je dat binnen een bepaalde tijd? Wat is je focus in je loopbaan?

2. ROUTE
Hiermee wordt in het algemeen spraakgebruik vaak het volgende bedoeld: De af te leggen weg; De richting, die je kiest. Route is in dit verband de te kiezen weg naar het doel, dat je voor ogen staat. Het zou een ernstige denkfout zijn om er van uit te gaan dat er maar één weg is die leidt tot het bereiken van je doelen. Het gaat erom die weg te kiezen, die de cliënt het beste uitkomt maar ook het beste ligt. En natuurlijk gaat erom dat hij kiest voor de activiteiten waarmee hij echt zijn doel kan bereiken. Vooral als de loopbaansituatie onder druk staat (bijvoorbeeld door dreigend ontslag of de ontdekking dat je niet meer past in de werkomgeving waar je nu werkt) treedt al snel stress op en dit leidt gemakkelijk tot paniekvoetbal. Alles tegelijk aanpakken zonder je af te vragen of het ook echt rendement oplevert voor wat je wil bereiken is daar een goed voorbeeld van. Denk aan iemand, die werkloos is en op iedere baan die hij tegen komt solliciteert. Veel cliënten komen met mij praten over hoe ze in hun werk functioneren en vergeten in hun directe omgeving na te vragen hoe ze functioneren. In zekere zin geldt ook bij ROUTE erg vaak de tachtig twintig regel. Van alles wat we aanpakken levert gemiddeld genomen maar twintig procent winst op. De vraag wat wel werkt en wat niet om je doelen te bereiken is daarom cruciaal. Vaak betekent kiezen voor een nieuwe strategie die wel tot succes leidt, dat de cliënt ander gedrag daarvoor moet ontwikkelen. En gedragsverandering is geen sinecure. Het komt nogal eens voor dat cliënten ja en amen zeggen over wat een goede strategie zou zijn in hun geval en deze toch niet uitvoeren.
Voor het bepalen van de route van de cliënt in de richting van zijn doelen is brainstormen erg belangrijk zodat alle mogelijke routes in het vizier komen en de cliënt kan onderkennen welke route hem het beste ligt en de meeste kansen biedt. Dit moet dan in samenspel met de loopbaancoach leiden tot een draaiboek voor loopbaanactiviteiten, dat de cliënt houvast geeft. We werken met een aantal specifieke vragen om de route goed uit te stippelen. De volgende vragen kunnen daarbij als het nodig is aan de orde komen:

Passen je actieplannen bij je doelen ? Is je plan voor jou uitvoerbaar? Denk je dat er echt iets van zal komen? Onder welke omstandigheden en voorwaarden kan je dit voornemen het beste realiseren? Hoeveel tijd geef je jezelf hiervoor ? Wat zijn de mogelijke valkuilen op je pad? Op welke manier saboteer je vaak je eigen actieplannen? Hoe en wanneer met wie ga je je activiteiten evalueren? Hoe beloon je jezelf als je erin slaagt om je aan je voornemens te houden?


3. DRIVE
Het woord drive heeft veel betekenissen. Denk aan bridgedrive of de C-drive van de computer . Tegenwoordig denk je bij dit woord vooral aan de motivatie van mensen. Wij gaan hier voor deze motivationele betekenis, die met de energie te maken heeft en de inzet van de cliënt om iets te realiseren. In een coachtraject ontmoeten we cliënten die zich meer of minder inzetten om de coachdoelen te realiseren. Dit is voor een deel afhankelijk van hun intrinsieke motivatie voor die coachdoelen. Uit onderzoek blijkt steeds duidelijker dat mensen in complexe taaksituaties zoals een loopbaankwestie oplossen beter gaan presteren als ze van binnen uit gemotiveerd worden voor die taak. Extrinsieke beloning of straf werkt op termijn minder goed. (Pink,D.2010). De vraag wat de individuele cliënt bezielt en drijft tot zijn loopbaangedrag verdient daarom de volle aandacht van jou als coach. Hoe kan het bestaan dat mensen soms loopbaanbesluiten nemen die echt niet sporen met hun talenten, en zelfs niet met hun belangstelling ? Hoe is het mogelijk dat mensen die stressgevoelig zijn juist situaties opzoeken die hen teveel stress bezorgen? Onder de directe argumentatie om een baan aan te nemen of af te wijzen liggen vaak basisbehoeften verborgen, die de coach zichtbaar kan helpen maken. Deci en anderen onderscheiden een drietal basisbehoeften als motor voor besluitvorming: de behoefte om eigen talenten en mogelijkheden vorm te geven (meesterschap), de behoefte om te horen bij en bij te dragen aan een gemeenschap (zingeving) en de behoefte om zelf de eigen koers te bepalen (autonomie).
Meesterschap als basisbehoefte houdt in dat mensen hun kwaliteiten willen tonen in wat ze doen. Ergens goed in zijn. Men zoekt daarvoor vaak speciaal uitdagende situaties op. Moeilijkheden overwinnen vanuit bekwaamheid geeft mensen een gevoel van trots en zelfvertrouwen. Routinewerk wordt vaak geestdodend genoemd. De behoefte om van baan te veranderen kan je van een bepaalde cliënt begrijpen als een middel om zijn talenten meer fris te kunnen uitleven in het werk. Gelukservaringen in het werk hebben te maken met de thrill van op de toppen van je kunnen presteren. Csikszentmihalyi introduceerde als eerste het begrip ‘flow’ Frustratie van deze behoefte om je talenten optimaal vorm te geven kan er toe leiden dat je cliënt op zoek is naar iets anders.
Zingeving als basisbehoefte houdt in dat wij mensen sociale wezens zijn. We willen niet alleen staan en zoeken veiligheid en erkenning bij anderen maar willen daar ook wat voor doen. Het opbouwen en ontwikkelen van onze persoonlijkheid voltrekt zich in het samenspel met anderen. Zinvolheid in je werk betekent een bijdrage leveren aan de gemeenschap, waartoe je behoort maar ook erkenning vinden in die gemeenschap voor wat je doet. Belangrijk in dit verband is vaak het aspiratieniveau van de cliënt waarmee hij aangeeft welke plaats hij in de eigen gemeenschap wil innemen en hoe hij door anderen gezien wil worden. Statusaspiraties zijn regelmatig een knelpunt bij mensen die te hoog of te laag mikken.
Autonomie als basisbehoefte houdt in dat ieder mens een zekere speelruimte wil hebben om zijn lot in eigen hand te nemen. Hij wil greep hebben op zijn eigen leven, werk en loopbaan. Hij wil zelf aan het stuur staan en zijn eigen route bepalen, ook in de werksituatie waarin jij hem aantreft. Weinig speel- en regelruimte op het werk is voor heel wat cliënten de reden om uit te zien naar een andere baan.
Als coach help je de cliënt zijn drive expliciteren en verwoorden met vragen als:

Waar geniet je het meeste van in al je
activiteiten? Waar ga je spontaan volledig voor? Waar spring je altijd op in? Welke situaties vermijd je graag? Waarop zeg je graag ja?

4 VERBONDENHEID
Hiermee bedoel je meestal het gevoel dat je bij elkaar hoort. Onderlinge solidariteit. Het woordenboek spreekt van lotsverbondenheid, op elkaar kunnen rekenen, trouw, een band tussen mensen. In de context van het loopbaankompas gaat het om de vraag hoe de cliënt is ingebed in zijn omgeving met zijn loopbaan en zijn loopbaanplannen. Erkent en legitimeert en sanctioneert de omgeving wat de cliënt zelf wil. De meeste mensen hebben in het verleden al een boodschap meegekregen van hun ouders. Zij weten met welke loopbaanplannen ze thuis applaus en ondersteuning kunnen verwachten. Wanneer hoor je er echt bij en wanneer niet? Kun je met je loopbaanplannen voor de dag komen bij je vrienden en je partner? Krijg je vertrouwen en steun of kritiek en twijfel? Significante anderen kijken over de schouder van de cliënt mee en beïnvloeden zijn loopbaangedrag. Een goed netwerk dat actief met je meedenkt en openingen voor je maakt is een belangrijke succesfactor.
De loopbaancoach heeft hier aandacht voor en gaat met de cliënt na hoe hij zich met zijn loopbaanwensen verhoudt tot zijn omgeving en waar dat toe kan leiden. Vaak is er sprake van botsende waarden en herken je de loopbaanvraag als ook een relatievraag. Denk maar aan de recente besluiten van Bos en Eurlings om hun baan op te offeren aan het gezin en de wensen van hun partner. Vragen die de coach vaak stelt zijn:
Wie denkt met je mee? Wie blokkeert je plannen? Voor wie wil je dit vooral realiseren wat je wil gaan ondernemen? Bij wie voel je de steun voor je plannen het sterkst? Wie heeft belang bij jouw plannen voor de toekomst?

HET LOOPBAANKOMPAS
De vier factoren vormen samen het loopbaankompas. We beelden ze vaak af in een dynamische cirkel. Daarmee geven we aan dat de vier komponenten onafgebroken op elkaar inwerken.
Gebrek aan focus leidt bijna vanzelf tot de keuze van een minder adequate route, worden in de eigen context niet goed opgepikt en roept vragen op en beperkte verbondenheid en daarmee krijgt de cliënt het gevoel dat zijn eigen drive onvoldoende aan bod komt. (‘Ik doe van alles maar het brengt me niet verder.) Als er sprake is van geringe verbondenheid komen er al snel storingen in de communicatie die leiden tot het gevoel dat je als cliënt niet de ruimte krijgt en het vertrouwen voor je eigen drive, en dit kan gemakkelijk leiden tot de krampachtige keuze van een aanpak die minder goed wordt uitgevoerd en tot verminderde focus van de cliënt op zijn doelen. (‘Het is toch nooit goed wat ik doe’) Als de client kiest voor een onwerkbare route leidt dat soms tot ergernis en afhaken van zijn netwerk en komt dat de verbondenheid niet ten goede komt, de doelen raken uit het zicht en de cliënt merkt dat hij zijn ei niet kwijt kan bij deze aanpak. (‘Waarom doe ik dit eigenlijk?’) Komt de eigen drive van de cliënt onvoldoende aan bod dan zal de client moeilijk zijn focus kunnen bepalen en lijken de routeplannen vrijblijvend of ongericht zonder samenhang terwijl de cliënt juist in zijn kerneblangen geen steun vindt bij anderen.(‘Wat ik echt zou willen, dat kan ik wel vergeten.’)


Ten slotte de praktijk
Dit loopbaankompas kun je benutten als een soort van 3D –bril. Als je die bril op zet en de cliënt doet zijn verhaal, zie je alle informatie cues oplichten, die te maken hebben met de focus van je cliënt, met de manier waarop hij zijn loopbaanzaken aanpakt, met zijn persoonlijke loopbaanmotieven en met zijn verbondenheid met zijn omgeving als het over zijn loopbaan gaat. Je kunt er ook bewust naar vragen zoals we hier boven gezien hebben.

Vanuit dit loopbaankompas is het gemakkelijk om een werkvorm te construeren die je ook de cliënt kunt meegeven of die je in loopbaantrainingen zou kunnen toepassen.
Een andere toepassing bestaat uit het uitvoeren van een nulmeting aan de hand van een door de auteurs van dit artikel ontwikkelde vragenlijst over de vier componenten van het loopbaankompas. Deze verkeert nog in een experimenteel stadium.
Wij zijn benieuwd naar uw reacties als u besluit om dit concept van het loopbaankompas in de praktijk toe te passen. Mail ons over uw bevindingen.
Uitgegeven: di.8 feb 2011 (20:53)