Rupert Spijkerman

Spiegel

Over leven en loopbaan

Over leven en loopbaan
 - spiegel voor begeleiders

Redactie Rupert Spijkerman en Kara Vloet
Uitgeverij Garant, 2001, ISBN 904411133-7

Het concept van dit boek is gebaseerd op een werkmodel dat in de cursussen voor leerlingbegeleiders en schooldecanen algemeen wordt toegepast om bij de studenten/cursisten reflectie op hun eigen praktijk te bevorderen. De titel spreekt. Begeleider houd je zelf een spiegel voor, zodat je beter kunt beoordelen wat je deed, doet en zult gaan doen.

De belangrijkste rolverandering die de laatste jaren plaatsvindt in het onderwijs is die van vakdocent naar coach. Eigenlijk kun je niet in boekjes vinden hoe je dat persoonlijk moet invullen. Je leert het in de praktijk. Door schade en schande en door succeservaringen word je wijs. Er bestaat wel wat boekenkennis op dit gebied en die kun je als het nodig is gemakkelijk vinden. De (aankomende) schooldecaan, mentor of leerlingbegeleider die zich goed ontwikkelt combineert openstaan voor deze boekjeskennis met een reflectieve houding met betrekking tot zijn eigen ervaringen in het dagelijks contact met leerlingen, ouders en collega's. Daar leert hij het meeste van. Hij leert het meeste vanuit de brandende vragen die zijn concrete taak in het hier en nu bij hem oproept.

Wij als opleiders van Fontys OSO vinden het belangrijk om ook in de opleidingen bij die praktijk systematisch stil te staan en hierop te reflecteren als opleidingsgroep. Het gaat er daarbij om om kijkend naar de praktijk de juiste vragen te stellen. Hiervoor hanteren we een methodisch vraagscenario als werkmodel voor de besprekingen. Dit werkmodel is het model dat steunt op het gedachtengoed van Gregory Bateson. Onder invloed van Gerard van de Kam is dit model algemeen ingevoerd in de lespraktijk.

Men kan Bateson zien als een van de grondleggers van de cybernetica ( stuurkunde ) en als een van de de grote inspiratiebronnen van de N L P beweging( NLP staat voor neuro linguistisch programmeren). Robert Dilts heeft zijn binnen de NLP toegepaste model van logische niveaus van denken uitgewerkt op basis van de visie van Gregory Bateson.
Dilts heeft een scenario voor reflectie ontwikkeld dat bestaat uit zes niveaus van reflectief beschouwen van de werkelijkheid. De zes niveaus zijn:


-Spiritualiteit
-Identiteit
-Waarden
-Competenties
-Gedrag
-Context

Dit model maakt het mogelijk om naar je werk te kijken en erover te reflecteren vanuit verschillende niveau's die onderling verbonden zijn. Bij elk niveau kan men specifieke reflectievragen stellen. De samenhang tussen de niveaus kan men apart als reflectie-onderwerp aan de orde stellen. We onderscheiden de volgende denk- en gespreksniveau's:

1 Het niveau van de spiritualiteit. Het hoogste niveau, het niveau van de spiritualiteit leidt ons leven en geeft er vorm aan. Hier ligt de vraag naar onze inspiratie en onze overgave aan de totale werkelijkheid. De inspiratie die je in (of voor) dit leven gevonden hebt, bepaalt hoe je elementair in dit leven staat. Daarbij staat de vraag centraal wat de basisfilosofie is die je bezielt.

2 Het niveau van de identiteit. Het niveau van de identiteit zou je kunnen omschrijven als niveau waarop men een persoonlijke missie formuleert als een soort van eenheid brengende opdracht aan jezelf. Hierbij worden de lijnen van zelfprofilering en engagement uitgezet.
Daarbij gaat de aandacht uit naar de betekenis en waardering ,die je voor jezelf verbindt aan je eigen beroepsrol.

3 Het niveau van de waarden. Het niveau van de overtuigingen omvat het hele palet van waarden en criteria die we hanteren voor ons dagelijks handelen. De overtuigingen en waarden die je hanteert, helpen je om je missie te vervullen. Daarnaast zijn je overtuigingen van invloed op je capaciteiten en op het ontwikkelen van je vaardigheden.
Daarbij concentreert men zich op de waarden,die men belangrijk vindt om te realiseren.

4 Het niveau van de competenties. Op het niveau van het vermogen liggen de capaciteiten en vaardigheden waar we in ons leven gebruik van maken en die richting geven aan ons gedrag.
Het belangrijk om stil te staan bij de vaardigheden die men mee brengt om de eigen waarden te realiseren.

5 Het niveau van het gedrag. Het niveau van het gedrag omvat de specifieke handelingen die we uitvoeren en waarmee we onze omgeving beïnvloeden.
Hierbij gaat de aandacht uit naar de manier waarop men zijn doelen/ waarden realiseert in projecten, waaraan men kan gaan werken. Men richt hierbij de aandacht naar het feitelijk gedrag dat men vertoont in de concrete context.

6 Het niveau van de context. Onder omgeving verstaat Bateson, wat ons omringt en daar horen dus ook de mensen bij waarmee we in aanraking komen bij. De omgeving anticipeert en reageert. Op dit niveau kun je de resultaten van je gedrag zien. De omgeving waarin men opereert is het waard om bij stil te staan.

Gelaagdheid in leven en loopbaan wordt vanuit dit model van Bateson begrijpelijk. We kunnen onszelf en ons leven en loopbaan onderzoeken vanuit deze zes reflectievragen en zo verschillende compartimenten of lagen aan boren. We kunnen de zes vragen ook in samenhang met elkaar bezien en kijken of er sprake is van harmonie in leven en levensloop. Dit betekent dat spiritualiteit, identiteit, waarden, competenties, gedrag en context een bepaalde mate van samenhang en congruentie kennen. Als dit niet het geval is levert dat spanning op en energieverlies. Burn out kan het gevolg zijn. Zo blijkt een analytisch werkmodel voor het behandelen en bespreken van werkproblemen ook een basis voor een filosofie over hoe te leven en te werken.

In de praktijk neigt men er soms toe het model met twee lagen uit te breiden. Na het niveau van de waarden kan men eerst kijken naar criteria die men aan wil leggen om vast te stellen of waarden al of niet gerealiseerd zijn. Na het niveau van de competenties kan men het niveau van de strategie in lassen waarbij men stil staat bij de vertaling naar concrete handelingsplannen van de voorgaande niveau's.

Deze publicatie wil een spiegel zijn voor begeleiders. De auterus van deze bundel, docenten van Fontys hogeschool Opleidingen Speciale Onderwijszorg en van Fontys hogeschool Personeel en Arbeid hebben zich laten inspireren door dit werkmodel.

In hoofdstuk 1 zal Gerard van de Kam u een instrument aan reiken om de verschillende manieren te duiden waarop men tot loopbaanbesluiten kan komen.

In hoofdstuk 2 zal Guus Martens u in wijden in een leven zonder stress.

In hoofdstuk 3 zullen de auteurs van werkgroep authenticiteit een pleidooi houden voor een begeleidingsmethodiek op het terrein van leven en loopbaan, die uitgaat van het begrip authenticiteit.

In hoofdstuk 4 neemt Gerard van de Kam u mee naar zijn school van de toekomst.

Hoofdstuk 5 vormt een bijdrage van Kara Vloet. Zij gaat in op de identiteitsontwikkeling van de leerling met behulp van verhalende biografische werkvormen.

In hoofdstuk 6 staat Mieke Wijdeveld stil bij de identiteitsverwarring van docenten en de mogelijke bijdrage die de zelfkonfrontatiemethode kan bieden aan docenten om deze verwarring op te lossen.

In hoofdstuk 7 zal Rupert Spijkerman zijn licht laten schijnen over het concept werkwaarden en de waarde van werk terug plaatsen in de context van andere levenstaken.

In hoofdstuk 10 gaat Hans van Huijgevoort in op de context waarin docenten werken. Hij onderkent daarbij een meervoudig afstemmingsprobleem voor de docent van nu.

In het slothoofdstuk wordt de lezer door Jos Fianen bij de hand genomen om samen met hem de reflectieniveaus van Dilts op literaire wijze te doorlopen en stil te staan bij de betekenis hiervan.